Nowotwory dziedziczne – kiedy rak „zapisany” jest w genach?

Nowotwory dziedziczne – kiedy rak „zapisany” jest w genach?

Większość nowotworów powstaje przypadkowo, w wyniku zmian gromadzących się w komórkach w ciągu życia. Nie oznacza to jednak, że wszystkie zachorowania są wyłącznie kwestią przypadku. Szacuje się, że około 5–10% nowotworów ma podłoże dziedziczne, czyli jest związane z obecnością wrodzonego wariantu patogennego (mutacji) w konkretnym genie – taka mutacja jest wówczas obecna we wszystkich komórkach ciała człowieka i może być przekazywana w rodzinie z pokolenia na pokolenie.

Obecność takiej mutacji nie oznacza, że dana osoba na pewno zachoruje. Oznacza natomiast, że jej ryzyko zachorowania na określone nowotwory jest istotnie wyższe niż w populacji ogólnej. Przykładem są warianty w genie BRCA1, związane głównie z rakiem piersi i jajnika, ale też m.in. rakiem prostaty czy trzustki. Inne zespoły dziedzicznej predyspozycji nowotworowej mogą zwiększać ryzyko raka jelita grubego, żołądka, nerki, tarczycy, trzonu macicy czy czerniaka.

Kiedy warto pomyśleć o konsultacji genetycznej? Szczególną czujność powinny wzbudzić sytuacje, w których nowotwór pojawia się w młodym wieku, ten sam typ nowotworu występuje u kilku osób w rodzinie, jedna osoba chorowała na więcej niż jeden nowotwór pierwotny albo w rodzinie występowały nowotwory rzadkie, np. rak piersi u mężczyzny. Wskazaniem do diagnostyki mogą być także określone rozpoznania, takie jak rak jajnika, rak trzustki, potrójnie ujemny rak piersi, rak jelita grubego przed 50. rokiem życia, przerzutowy rak prostaty czy rozpoznana wcześniej w rodzinie mutacja patogenna.

Dlaczego warto się badać? Wynik badania genetycznego może realnie wpłynąć na opiekę medyczną. U osoby chorej może mieć znaczenie dla wyboru leczenia, kwalifikacji do określonych terapii celowanych lub zaplanowania dalszej profilaktyki. U osoby zdrowej pozwala oszacować ryzyko i wdrożyć odpowiedni nadzór: wcześniejsze lub częstsze badania obrazowe, kolonoskopię, rezonans magnetyczny, konsultacje specjalistyczne, a w wybranych przypadkach także działania redukujące ryzyko zachorowania, np. profilaktyczną mastektomię. Wynik ma również znaczenie dla krewnych, ponieważ umożliwia tzw. diagnostykę kaskadową, czyli sprawdzenie, kto w rodzinie odziedziczył daną mutację, a kto nie i daje szansę osobom zdrowym na wspomniane wyżej działania zaradcze. Możliwa staje się także diagnostyka preimplantacyjna, czyli wybranie zarodka nieobciążonego mutacją w procesie in vitro.

Bardzo ważne jest, aby badanie było dobrane właściwie. Genetyka nowotworów to nie jest sytuacja, w której „im większy panel, tym lepiej” albo „wystarczy sprawdzić BRCA”. Dobór testu powinien zależeć od rozpoznania, wieku zachorowania, typu histopatologicznego nowotworu, historii rodzinnej, pochodzenia, wcześniejszych wyników badań oraz celu diagnostyki. Innego zakresu badania może potrzebować pacjentka z rakiem jajnika, innego osoba z licznymi polipami jelita grubego, a jeszcze innego zdrowa osoba, u której w rodzinie wykryto konkretny wariant patogenny.

Równie istotna jest prawidłowa interpretacja wyniku. Wynik ujemny nie zawsze oznacza brak zwiększonego ryzyka, a nie każdy wariant powinien być podstawą do pochopnych decyzji medycznych. Dlatego diagnostyka dziedzicznych predyspozycji nowotworowych powinna być prowadzona w kontekście konsultacji genetycznej, z uwzględnieniem indywidualnej sytuacji pacjenta. W niektórych przypadkach, np. raka piersi i jajnika, możliwe jest szacowanie ryzyka zachorowania na nowotwór na podstawie nie tylko wyników testów genetycznych, ale również historii rodzinnej i czynników ogólnoginekologicznych. 

Badanie genetyczne to narzędzie medyczne, które – dobrze dobrane i właściwie zinterpretowane – może pomóc wcześniej wykrywać nowotwory, skuteczniej im zapobiegać i lepiej chronić całe rodziny.